Sản xuất lúa gạo trong giai đoạn mới cần được tổ chức lại theo hướng minh bạch, có dữ liệu, có trách nhiệm và có cơ chế kiểm chứng trên toàn chuỗi giá trị. Đây là nội dung được ông Huỳnh Văn Thòn, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam khóa VIII, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời, chia sẻ tại phiên thảo luận tổ số 2 trong khuôn khổ Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX, sáng 7/6.
Từ góc nhìn của doanh nghiệp gắn bó với ngành hàng lúa gạo, ông Thòn cho rằng yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm không thể dừng ở việc kiểm tra sản phẩm cuối cùng. Với hạt gạo, loại thực phẩm thiết yếu đi vào bữa cơm hằng ngày của hơn 100 triệu người Việt, muốn tạo niềm tin cho người tiêu dùng thì phải quản lý từ gốc, từ giống, vật tư đầu vào, quá trình canh tác, thu hoạch, thu mua, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng.
Sản xuất lúa gạo phải bắt đầu từ truy xuất toàn chuỗi
Ông Huỳnh Văn Thòn dẫn lại chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ngày 11/3/2026 về an toàn thực phẩm: “Phải bảo đảm tốt nhất sức khỏe nhân dân, phải làm cho người dân yên tâm hơn khi sử dụng thực phẩm hằng ngày, đồng thời phải chuyển mạnh từ cách quản lý từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm”. Theo ông, với ngành hàng lúa gạo, đây không chỉ là định hướng lớn ở tầm chính sách mà còn là yêu cầu cụ thể đối với cách tổ chức sản xuất trong giai đoạn mới.
Nếu hạt gạo được tiêu dùng mỗi ngày nhưng người dân không biết rõ được sản xuất ở đâu, canh tác như thế nào, sử dụng giống gì, vật tư gì và đi qua những khâu nào, thì mục tiêu an toàn thực phẩm vẫn chưa thật sự trọn vẹn. Ông Thòn nhấn mạnh, không thể chỉ kiểm ở phần ngọn hoặc xử lý khi sự việc đã xảy ra. Muốn phòng ngừa hiệu quả phải đi từ gốc, và với hạt gạo, cái gốc ấy là truy xuất nguồn gốc theo toàn chuỗi giá trị.
Truy xuất nguồn gốc, theo cách tiếp cận này, không nên hiểu hẹp là một công cụ phục vụ bán hàng hay một thao tác gắn mã trên bao bì. Khi an toàn thực phẩm được quản lý theo toàn chuỗi, truy xuất nguồn gốc phải trở thành hạ tầng quản lý của cả chuỗi. Chỉ khi từng khâu có dữ liệu, có trách nhiệm và có khả năng kiểm chứng, cơ quan quản lý mới có căn cứ để phòng ngừa từ sớm, phát hiện từ đầu, xử lý đúng chỗ, đúng người, đúng hành vi.
Đối với sản xuất lúa gạo, yêu cầu này càng quan trọng vì gạo không chỉ là hàng hóa mà còn là thực phẩm thiết yếu gắn trực tiếp với sức khỏe hằng ngày của nhân dân. Khi từng khâu được làm rõ, người dân có cơ sở để yên tâm hơn; doanh nghiệp làm ăn chân chính cũng có cơ sở để được bảo vệ trước những hành vi gian lận hoặc làm méo mó thị trường.
Kỷ cương cơ sở trong sản xuất lúa gạo
Từ yêu cầu quản lý toàn chuỗi, ông Thòn cho rằng mô hình chính quyền 2 cấp là điều kiện thực thi phù hợp với ngành hàng lúa gạo. Cấp tỉnh giữ vai trò định hướng, điều phối và giám sát chung. Trong khi đó, cấp xã, phường là nơi nắm sát tình hình sản xuất, mùa vụ và thực tế đồng ruộng. Có những vấn đề nếu chỉ nhìn từ trên xuống sẽ rất khó thấy hết, nhưng ở cấp cơ sở lại được nhận diện rõ hơn.
Theo phân tích của ông, cơ sở có thể biết khu vực nào đang làm đúng quy trình, nơi nào có dấu hiệu bất thường, loại vật tư nào đang có vấn đề, địa bàn nào gặp khó trong cung ứng hoặc thu mua. Khi trách nhiệm được đặt đúng cấp, đúng đầu mối, hiệu lực quản lý sẽ cao hơn, đồng thời chi phí xã hội cho việc kiểm tra, chấn chỉnh về sau cũng giảm đi. Nói cách khác, muốn quản lý chuỗi giá trị lúa gạo một cách thực chất thì phải gắn chặt với năng lực tổ chức thực thi ở cơ sở.
Trong cấu trúc đó, vai trò của lực lượng Công an xã được ông Thòn đề nghị nhìn nhận đúng vị trí. Đây không phải là sự tham gia để hỗ trợ riêng cho doanh nghiệp, mà là một mắt xích nhằm giữ kỷ cương địa bàn sản xuất, góp phần ngăn chặn vật tư nông nghiệp gian, giả, giống kém chất lượng, hạn chế thao túng, ép giá và các dạng trung gian bất hợp lý vốn có thể làm méo mó chuỗi sản xuất từ gốc.
Với lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe nhân dân và liên quan đến nhiều chủ thể như lúa gạo, nếu không có lực lượng chức năng đủ khả năng nắm địa bàn, phát hiện bất thường và phối hợp xử lý sớm, rất khó thiết lập một trật tự thị trường đủ nghiêm. Công an xã là lực lượng gần dân, nắm địa bàn, có điều kiện nhận biết sớm những biểu hiện lệch chuẩn đang âm thầm làm suy yếu niềm tin thị trường và bào mòn lợi ích của nông dân.
Tem truy xuất cần là căn cứ xác thực, không chỉ là ký hiệu
Cũng từ logic quản lý theo chuỗi, ông Thòn cho rằng nếu triển khai tem truy xuất thì phải làm đến nơi đến chốn. Nếu tem chỉ là một ký hiệu để người mua nhìn thấy trên bao bì, giá trị sẽ rất hạn chế. Ngược lại, nếu tem gắn với cơ chế xác thực dữ liệu do cơ quan có thẩm quyền quản lý và có thể liên thông với dữ liệu quốc gia do Bộ Công an làm đầu mối quản lý, ý nghĩa quản trị sẽ khác hẳn.
Khi đó, tem truy xuất không chỉ là dấu hiệu nhận biết mà trở thành căn cứ xác thực. Nó giúp cơ quan quản lý có thêm công cụ đối chiếu, hậu kiểm, nhận diện gian lận và chống giả mạo nguồn gốc. Người tiêu dùng cũng bớt phải tin bằng cảm tính, bởi thông tin về sản phẩm được đặt trong một cơ chế kiểm chứng rõ ràng hơn.
Theo hướng này, truy xuất nguồn gốc mới thật sự trở thành công cụ quản lý, phòng ngừa và bảo vệ doanh nghiệp sản xuất làm ăn chân chính, thay vì chỉ dừng lại ở một giải pháp kỹ thuật. Với sản xuất lúa gạo, điều đó có ý nghĩa trực tiếp đối với niềm tin thị trường, chất lượng bữa ăn và khả năng xây dựng các chuỗi liên kết bền vững giữa nông dân, doanh nghiệp và hệ thống quản lý nhà nước.
Gỡ nút thắt vốn để chuỗi liên kết không đứt gãy
Bên cạnh truy xuất và quản lý cơ sở, ông Huỳnh Văn Thòn nhấn mạnh nút thắt về nguồn vốn, tín dụng. Trong thực tế, vốn luôn là nỗi lo lớn của nông dân. Đến vụ xuống giống, nếu thiếu vốn, nông dân dễ phải phụ thuộc vào nguồn vay lãi suất cao, từ đó khó giữ được kỷ luật sản xuất như yêu cầu của một chuỗi liên kết bài bản.
Doanh nghiệp cũng chịu áp lực lớn. Nếu đã cam kết bao tiêu, doanh nghiệp phải chuẩn bị nguồn lực tài chính đáng kể để thu mua trong thời gian ngắn. Chỉ cần dòng tiền lệch pha, chậm nhịp, toàn bộ liên kết có thể bị đứt gãy. Vì vậy, ông Thòn đề xuất một cấu phần quan trọng là ngân hàng cho nông dân vay trực tiếp với lãi suất ưu đãi, trên cơ sở hợp đồng liên kết và dữ liệu canh tác minh bạch.
Khi tín dụng đi đúng người, đúng thời điểm, đúng mục đích, nông dân sẽ bớt lệ thuộc vào vốn phi chính thức. Doanh nghiệp cũng giảm áp lực phải tự xoay toàn bộ nguồn vốn ngắn hạn để duy trì bao tiêu. Từ đó, doanh nghiệp có thể tập trung hơn vào phần việc cốt lõi là tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát đầu vào, chuyển giao khoa học công nghệ, thu mua, chế biến và tìm kiếm đầu ra. Nếu không xử lý được bài toán vốn, rất khó yêu cầu toàn chuỗi giá trị vận hành bền vững theo tiêu chuẩn cao.
Hướng tới hạt gạo chất lượng cao cho thị trường trong nước
Ông Thòn nhìn nhận, suy cho cùng mọi việc phải quay về bữa cơm của người dân. Nếu chuỗi giá trị được tổ chức lại theo hướng minh bạch hơn, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng hơn, có kỷ luật sản xuất hơn và có vốn lưu động lành mạnh hơn, người Việt hoàn toàn có thể tiếp cận gạo chất lượng cao, đạt chuẩn khắt khe như chuẩn EU, Hoa Kỳ ngay tại thị trường trong nước.
Theo tính toán của Lộc Trời, phần chi trả tăng thêm chỉ vào khoảng 120.000 đồng một người trong một năm, tức bình quân chưa đến 10.000 đồng mỗi tháng. Đặt trong tương quan với những gì người dân nhận lại, gồm sự an tâm về an toàn thực phẩm, sự rõ ràng về nguồn gốc và niềm tin rằng mình đang sử dụng sản phẩm được tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị có kiểm soát, đây là mức chi trả có thể tạo được sự đồng thuận của xã hội.
Vấn đề còn lại, theo ông, không phải là có nhận ra lợi ích ấy hay không, mà là có đủ quyết liệt để biến chỉ đạo lớn thành một mô hình dự án cụ thể, có địa bàn, quy mô, đầu mối, dữ liệu, cơ chế phối hợp và tiêu chí đánh giá rõ ràng hay không. Từ những yêu cầu thực tiễn trên, điều cần thiết lúc này không phải là đề ra thêm một chủ trương mới, mà là lựa chọn một mô hình thí điểm đủ rõ để làm thật, làm đến nơi đến chốn, rồi từ thực tiễn mà hoàn thiện thể chế.
Nội dung đề xuất được ông khái quát là chuỗi sản xuất lúa gạo bền vững gắn với truy xuất nguồn gốc, chính quyền 2 cấp, Công an xã, cơ chế xác thực dữ liệu, tín dụng trực tiếp cho nông dân và sản phẩm đầu ra đạt chuẩn cao cấp với mức giá phù hợp. “Nếu bắt đầu tổ chức lại đàng hoàng, thì chủ trương, chỉ đạo về an toàn thực phẩm của cấp lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước sẽ đi vào đời sống bằng kết quả cụ thể, và thực tiễn sinh động chính là một bữa cơm thật sự khiến người dân yên tâm hơn”, Chủ tịch Lộc Trời chia sẻ.
Kết lại phần trao đổi, ông Huỳnh Văn Thòn đề xuất Hội Nông dân Việt Nam tiếp tục tham gia và có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong câu chuyện sản xuất nông nghiệp theo chuỗi. Theo ông, nông dân chỉ có thể thành công, có thu nhập ổn định và hạn chế rủi ro nếu xây dựng được chuỗi sản xuất nông sản. Với ngành lúa gạo, đây cũng là hướng đi để bảo vệ lợi ích người trồng lúa, củng cố niềm tin người tiêu dùng và nâng chất lượng quản trị trong toàn chuỗi.
