Công tác trồng rừng thay thế tại Nghệ An đang đứng trước một nghịch lý lớn: nguồn tiền đã được các dự án nộp về Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh, nhưng việc tìm đất, tổ chức trồng, chăm sóc và bảo vệ để rừng thực sự thành rừng lại vô cùng khó khăn. Quỹ đất phù hợp khan hiếm, điều kiện lập địa xấu, rủi ro sâu hại và thời tiết khắc nghiệt khiến nhiều đơn vị được giao thực hiện rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan.
Trước khi tiến hành sắp xếp, sáp nhập để vận hành theo mô hình chính quyền 2 cấp, Nghệ An là địa phương có diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn nhất cả nước. Vì vậy, trên địa bàn tỉnh có hàng trăm dự án thuộc diện phải thực hiện nghĩa vụ nộp tiền trồng rừng thay thế. Tuy nhiên, càng nhiều dự án, áp lực càng lớn; những con số được cơ quan chuyên môn công bố cho thấy đây không còn là vướng mắc kỹ thuật đơn lẻ, mà đã trở thành một nút thắt đáng lo trong quản lý lâm nghiệp.
Những con số khiến ngành lâm nghiệp Nghệ An phải giật mình
Theo quy định tại điểm C Khoản 1 Điều 76 Nghị định số 156/2018/NĐ-CP ngày 16/11/2018, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Nghệ An là đơn vị thực hiện chức năng, nhiệm vụ tiếp nhận và quản lý tiền trồng rừng thay thế. Từ thực tiễn triển khai, đơn vị này nắm rõ những khó khăn nổi cộm, đặc biệt là câu chuyện có tiền nhưng không dễ biến nguồn tiền đó thành diện tích rừng mới có chất lượng.
Số liệu thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, tổng số dự án phải thực hiện nghĩa vụ nộp tiền trồng rừng thay thế trên địa bàn Nghệ An là 432 dự án; riêng từ 1/1/2025 đến nay là 31 dự án. Tổng diện tích rừng, đất lâm nghiệp liên quan là hơn 6.408.754 ha; từ 1/1/2025 đến nay hơn 256,884 ha. Tổng số tiền phải nộp về Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh gần 315 tỷ đồng, hiện doanh nghiệp còn nợ hơn 15 tỷ đồng.
Trên cơ sở nguồn lực đó, tỉnh Nghệ An đã xây dựng, phê duyệt kế hoạch và giao chỉ tiêu trồng trên 9.805 ha, bao gồm cả trồng rừng và trồng cây phân tán quy đổi khoanh nuôi rừng do thiếu quỹ đất. Tuy nhiên, chỉ tiêu trồng rừng thay thế mới khỏa lấp được hơn 5.784 ha. Đáng chú ý, càng về sau việc triển khai càng khó; từ 1/1/2025 đến nay chỉ trồng được 87,68 ha.
Không chỉ chậm về diện tích, công tác giải ngân tiền trồng rừng thay thế cũng không bảo đảm tiến độ. Đến nay, số tiền giải ngân mới đạt trên 70 tỷ đồng; trước mắt vẫn phải giải ngân trên 17 tỷ đồng để thực hiện quyết toán đối với diện tích đã trồng. Đáng lo hơn, tổng số tiền chưa thể chi cho trồng rừng thay thế từ trước đến nay đã vượt trên 215 tỷ đồng, phản ánh tình trạng ách tắc kéo dài trong tổ chức thực hiện.
Quỹ đất phù hợp ngày càng hiếm, cây bản địa sinh trưởng chậm
Một trong những rào cản lớn nhất được Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Nghệ An chỉ ra là quỹ đất đủ điều kiện để trồng rừng thay thế trên địa bàn tỉnh rất hạn chế. Những diện tích đất trống còn lại thường nằm ở vùng sâu, vùng xa, điều kiện lập địa xấu. Phần lớn diện tích có dạng manh mún, không tập trung, kéo theo nhiều khó khăn trong khâu thiết kế, tổ chức trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng sau trồng.
Với rừng đặc dụng, quy định yêu cầu lựa chọn loài cây bản địa. Với rừng phòng hộ, việc trồng cây bản địa hoặc những loài cây nhập nội đã được trồng lâu năm cũng được ưu tiên. Đây là định hướng phù hợp về mặt sinh thái và bảo tồn, nhưng trong thực tế lại là thách thức không nhỏ. Các loài cây bản địa thường sinh trưởng, phát triển chậm; trong khi điều kiện lập địa, khí hậu, thời tiết tại nhiều khu vực lại khắc nghiệt, làm tăng nguy cơ cây trồng không thành rừng.
Rủi ro càng lớn khi quy định về thanh lý rừng trồng không thành rừng chưa có hướng dẫn cụ thể. Điều này khiến các tổ chức, chủ rừng do dự khi đăng ký nhận trồng. Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Nghệ An nhận định, các tổ chức, chủ rừng có thể còn đất trống nhưng chưa tích cực, chủ động đăng ký thực hiện trồng rừng. Nói cách khác, không chỉ thiếu đất tốt, mà còn thiếu cả sự yên tâm về cơ chế xử lý khi trồng đúng quy trình nhưng rừng không đạt yêu cầu.
Ban quản lý rừng phòng hộ Tương Dương: trồng rồi lại phải trồng lại
Trong số các đơn vị triển khai trồng rừng thay thế, Ban quản lý rừng phòng hộ Tương Dương là trường hợp gặp nhiều gian nan. Giai đoạn 2022 - 2024, đơn vị đã tổ chức thông báo cho các hộ nhận khoán đăng ký thực hiện, đồng thời hướng dẫn kỹ thuật và giám sát triển khai tại các khu vực được giao theo đúng quy trình kỹ thuật.
Đối tượng nhận khoán chủ yếu là lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách của đơn vị. Do thu nhập còn thấp, lực lượng này tự nguyện nhận khoán trồng rừng với mong muốn tăng thêm nguồn thu. Tuy nhiên, kỳ vọng ban đầu nhanh chóng bị thay thế bằng áp lực nặng nề khi cây trồng không đạt như dự kiến, chi phí khắc phục tăng cao, còn nguy cơ mất vốn và không được nghiệm thu luôn hiện hữu.
Ghi nhận đến tháng 7/2025, Ban quản lý rừng phòng hộ Tương Dương đã trồng và đang triển khai chăm sóc hơn 62 ha. Đồng thời, đơn vị phải làm điều chỉnh hồ sơ, trồng lại vụ thu 2025 trên 28 ha và xin trả lại hơn 82 ha do không thể tiếp tục cáng đáng. Nhiều diện tích cây chết đồng loạt chỉ sau một tháng trồng; có điểm cây chết trắng toàn bộ dù đã trồng đúng mùa vụ, đúng kỹ thuật và đúng chủng loại cây theo hồ sơ thiết kế ban đầu.
Nguyên nhân chủ yếu được xác định là do mối phá hoại rễ cây non, làm tổ nhiều trong giai đoạn cây bén rễ. Ngoài ra, cào cào, châu chấu, kiến cũng phá hoại, cắn ngang thân non khiến cây không phát triển được. Cá biệt, có những điểm trồng không phát hiện rõ nguyên nhân, dù bước đầu tổ nghiệm thu kiểm tra, đánh giá cây sinh trưởng và phát triển bình thường.
Trước áp lực đó, lực lượng nhận khoán buộc phải vay mượn, huy động kinh phí gấp nhiều lần dự toán ban đầu để khẩn trương khắc phục. Nhưng ngay cả khi trồng đi trồng lại, kết quả vẫn không như mong muốn. Khi điều kiện tài chính không còn đủ sức theo đuổi, nhiều hộ đã làm đơn đề nghị xin trả lại phần diện tích không thể trồng với lý do bất khả kháng.
Quỳ Châu giữ được kế hoạch nhưng vẫn thấp thỏm trước nguy cơ mất rừng
So với nhiều đơn vị khác, Ban quản lý rừng phòng hộ Quỳ Châu thuộc nhóm ít đơn vị thực hiện trồng rừng thay thế trên địa bàn Nghệ An bảo đảm kế hoạch. Dù vậy, quá trình triển khai cũng trải qua nhiều áp lực, từ giai đoạn trồng, trồng dặm đến bảo vệ diện tích đã hình thành.
Đến đầu Quý II/2025, đơn vị đã hoàn thành công tác trồng dặm toàn bộ 27,96 ha thuộc dự án. Thời điểm này, cây phát triển, sinh trưởng tốt, mật độ bảo đảm trên 95%. Để hạn chế tối đa tác động từ bên ngoài, Ban đã chủ động thuê thêm người bảo vệ rừng, kết hợp phân công cán bộ Trạm túc trực liên tục.
Tuy nhiên, nỗ lực đó vẫn chưa thể ngăn chặn triệt để các đối tượng xấu phá hoại, trong đó có tình trạng trộm dây thép gai bảo vệ, cũng như thiệt hại do trâu bò thả rông gây ra. Áp lực bảo vệ rừng quá lớn khiến cả 3 người được thuê bảo vệ đều đã xin nghỉ việc. Điều này cho thấy, thành công bước đầu về tỷ lệ cây sống chưa đồng nghĩa với việc rừng đã an toàn.
Đến đầu năm 2026, vấn nạn vẫn tiếp diễn. Qua kiểm tra tại Tiểu khu 219, đơn vị phát hiện khoảng 150 - 200m bờ rào bảo vệ rừng keo bị gãy đổ do thời tiết, trâu bò dẫm đạp, thậm chí có dấu hiệu bị tháo dỡ. Ban quản lý rừng phòng hộ Quỳ Châu lo ngại nếu tình hình tiếp tục kéo dài, nguy cơ mất rừng là rất cao.
Nút thắt không chỉ ở tiền, mà ở khả năng thành rừng
Thực tế tại Nghệ An cho thấy, trồng rừng thay thế không đơn thuần là có tiền rồi giao chỉ tiêu trồng cây. Để một diện tích rừng được công nhận, cần có đất phù hợp, cây giống phù hợp, điều kiện chăm sóc, bảo vệ liên tục và cơ chế xử lý rủi ro rõ ràng. Trong khi đó, nhiều diện tích nằm ở nơi xa, xấu, phân tán; cây bản địa sinh trưởng chậm; sâu hại, gia súc thả rông và hành vi phá hoại đều có thể làm hỏng công sức đã bỏ ra.
Điều đáng lo nhất đối với các chủ rừng là tổ chức nhà nước không chỉ là hao tâm tốn của, mà còn là nguy cơ rừng không thành vào thời điểm nghiệm thu. Khi đó, trách nhiệm pháp lý có thể đặt lên vai người thực hiện, dù quá trình trồng đã tuân thủ mùa vụ, kỹ thuật và hồ sơ thiết kế. Bài toán trồng hôm nay nhưng chưa biết mai sau ra sao vì thế đang trở thành thách thức nan giải đối với công tác trồng rừng thay thế ở Nghệ An.
