Ở nhiều vùng nông thôn, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, câu chuyện người trẻ không còn mặn mà với ruộng đồng đang trở thành vấn đề đáng chú ý. Nông nghiệp vẫn là lợi thế lớn của địa phương, nhưng để biến lợi thế ấy thành một nghề có thu nhập ổn định, có triển vọng dài hạn và đủ sức cạnh tranh với các ngành khác lại là bài toán không dễ.
Những lựa chọn của anh Kiều Thiện Tâm, anh Nguyễn Minh Sầm và nhận định của các chuyên gia cho thấy nguyên nhân không chỉ nằm ở tâm lý ngại vất vả. Đằng sau là những rào cản rất cụ thể: quy mô canh tác nhỏ, lợi nhuận thấp, giá cả bấp bênh, thiếu vốn, thiếu kỹ năng và khoảng cách giữa sản xuất truyền thống với yêu cầu của một nền nông nghiệp hiện đại.
Ruộng có nhưng người trẻ chọn rời đi
Anh Kiều Thiện Tâm, 35 tuổi, ở xã Vĩnh Phong, An Giang, cho biết gia đình có một ha đất trồng lúa. Tuy nhiên, cả bốn anh em trong nhà đều không chọn tiếp tục làm nông. Anh Tâm chuyển sang kinh doanh, trong khi các chị em còn lại đi làm công nhân tại Bình Dương và TP HCM.
Theo tính toán của anh Tâm, với hai vụ lúa mỗi năm, lợi nhuận chỉ khoảng 5-10 triệu đồng mỗi vụ. Vụ tôm thiên nhiên lại phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết, vì vậy thu nhập khó đoán định. Để canh tác thửa ruộng, gia đình cần ít nhất hai lao động. Ngay cả khi trúng mùa, tổng thu nhập cũng chỉ đạt khoảng 50-60 triệu đồng mỗi năm, đủ trang trải ăn uống, sinh hoạt cơ bản, nhưng khó lo chuyện học hành cho con cái.
Với anh Tâm, làm ruộng có thể giúp gia đình qua ngày, nhưng rất khó tạo tích lũy. Trong khi đó, người trẻ hiện có nhiều lựa chọn việc làm hơn, từ công nhân, dịch vụ đến kinh doanh nhỏ. Sự so sánh giữa một bên là công việc nông nghiệp nhiều rủi ro, một bên là việc làm có thu nhập đều hơn khiến nhiều người không còn mặn mà với ruộng đồng.
Trái với tâm lý ngại ruộng, Nguyễn Minh Sầm, 36 tuổi, quê Đồng Tháp, từng quyết định trở về làm vườn sau nhiều năm làm thợ xây. Năm 2020, khi Covid-19 khiến công việc công trình bị đình trệ, anh dùng số vốn hơn 20 triệu đồng để cải tạo mảnh vườn gần 4.000 m2. Anh trồng mít, ổi, chanh; trong thời gian chờ cây cho thu hoạch thì trồng xen ớt, nấm rơm để lấy ngắn nuôi dài.
Dù vậy, kết quả không như kỳ vọng. Do thiếu kinh nghiệm sản xuất, khoản đầu tư liên tục đội lên trong khi giá bán nông sản bấp bênh. Anh Sầm cho biết làm nông phụ thuộc nhiều vào phân thuốc, chi phí đầu vào lớn, vốn bỏ ra hết sạch. Sau thất bại này, anh dự định quay lại công trường làm thuê để kiếm sống.
Xu hướng dịch chuyển lao động không còn là hiện tượng cá biệt
Số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy xu hướng người trẻ rời bỏ nông nghiệp không chỉ diễn ra ở một vài hộ gia đình hay một vài địa phương. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, tỷ lệ lao động nông nghiệp dưới 30 tuổi giảm mạnh, trong khi nhóm trên 40 tuổi chiếm gần 60% và tiếp tục tăng. Trong giai đoạn 2011-2021, lao động nông nghiệp của vùng giảm từ 5,1 triệu xuống 3,6 triệu người, còn 40% lực lượng lao động.
Theo TS Trần Hữu Hiệp, chuyên gia kinh tế tại Đồng bằng sông Cửu Long, lao động nông nghiệp giảm và dịch chuyển sang công nghiệp, dịch vụ là quy luật khách quan ở hầu hết quốc gia. Đây là biểu hiện của quá trình tái cơ cấu nền kinh tế. Tuy nhiên, với riêng miền Tây, sự dịch chuyển này vừa có mặt tích cực, vừa để lại khoảng trống đáng lo ngại về nhân lực trong sản xuất nông nghiệp.
Mặt tích cực là khi một bộ phận lao động rời khỏi nông nghiệp, diện tích canh tác bình quân trên mỗi lao động còn lại có thể tăng lên, tạo điều kiện để tổ chức lại sản xuất. Nhưng nếu quá trình này diễn ra tự phát, nông nghiệp dễ rơi vào tình trạng thiếu lao động trẻ, thiếu người có kỹ năng để tiếp nhận công nghệ, triển khai chuyển đổi xanh và nâng cao năng suất.
Quy mô nhỏ làm khó nông nghiệp hiện đại
Ông Nguyễn Đỗ Dũng, đồng sáng lập và Tổng giám đốc Công ty Enfarm, cho rằng nông nghiệp Việt Nam vẫn còn manh mún, năng suất thấp. Ở Đồng bằng Bắc Bộ, diện tích canh tác bình quân chỉ khoảng 0,3 ha; tại Tây Nam Bộ từ 0,5 đến 1,4 ha. Trong khi đó, bình quân ở Mỹ là 400 ha, tại Australia là 4.000 ha.
Theo ông Dũng, với quy mô nhỏ như hiện nay, rất khó hình thành nền nông nghiệp hiện đại, áp dụng công nghệ và đạt năng suất cao. Sản xuất manh mún cũng khiến chi phí lớn hơn, khả năng cơ giới hóa và chuẩn hóa quy trình bị hạn chế, trong khi nông dân phải đối mặt với biến động thời tiết, dịch bệnh, giá vật tư và đầu ra.
Ông Dũng nhìn nhận việc dịch chuyển lao động khỏi nông nghiệp không hẳn là tiêu cực. Vấn đề nằm ở chỗ ngành nông nghiệp phải thay đổi cách tổ chức để thu hút nhân lực chất lượng. Theo ông, chính quyền cần song song sử dụng cả chính sách khuyến khích và quy định bắt buộc. Phần khuyến khích là hỗ trợ tài chính, khuyến nông, khuyến khích đầu tư công nghệ, chuyển đổi số toàn chuỗi giá trị nhằm nâng cao năng suất và tính bền vững.
Ở chiều ngược lại, các quy định về tiêu chuẩn nông sản, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc cần được đặt ra rõ ràng hơn. Khi yêu cầu thị trường ngày càng cao, nông dân buộc phải áp dụng công nghệ để bảo vệ người tiêu dùng và tăng sức cạnh tranh. Ông Dũng nhấn mạnh nông nghiệp không thể chỉ làm theo thói quen, bởi biến đổi khí hậu đã làm thay đổi mùa vụ, đất và nước; những yếu tố này cần được kiểm soát bằng công nghệ thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm.
Muốn giữ người trẻ phải có thu nhập, công nghệ và con đường nghề nghiệp
Dù máy móc đã tham gia vào nhiều công đoạn sản xuất, nghề nông vẫn kém hấp dẫn với nhiều lao động trẻ nếu thu nhập thiếu ổn định và triển vọng nghề nghiệp chưa rõ ràng. TS Trần Hữu Hiệp cho rằng không thể trông chờ vào sự dịch chuyển tự phát. Nếu không có chính sách kịp thời, nông nghiệp sẽ thiếu nhân lực có kỹ năng để dẫn dắt quá trình đổi mới.
Theo ông Hiệp, cần cơ chế chủ động, trọng tâm là đào tạo và đào tạo lại lao động, gắn với nhu cầu doanh nghiệp và mục tiêu phát triển bền vững. Một số hợp tác xã kiểu mới, doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao tại An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ đã chứng minh rằng khi cơ chế minh bạch, việc làm ổn định, người trẻ vẫn sẵn sàng gắn bó lâu dài với nông nghiệp.
Để giữ chân lao động trẻ, ông Hiệp nêu ba nhóm chính sách cần triển khai đồng bộ. Thứ nhất là chính sách an sinh và thu nhập, gồm bảo hiểm nông nghiệp, tín dụng ưu đãi, hợp đồng liên kết tiêu thụ. Thứ hai, cần xem nông nghiệp như một ngành kinh tế tri thức, tạo không gian cho khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Thứ ba, phải đầu tư hạ tầng số và logistics để giúp nông sản ra thị trường nhanh hơn, giảm chi phí.
Thông điệp được ông Hiệp nhấn mạnh là không thể giữ chân người trẻ bằng khẩu hiệu. Họ chỉ gắn bó khi nông nghiệp thực sự hiện đại, có lãi và có triển vọng nghề nghiệp rõ ràng.
Đồng Tháp tìm cách khơi dậy khởi nghiệp tại quê hương
Ông Trần Trí Quang, Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, nhìn nhận địa phương có nhiều lợi thế nông nghiệp nhưng đang thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Theo ông, nguyên nhân đến từ việc các cơ sở đào tạo chưa đáp ứng đủ nhu cầu; lao động trẻ thường tìm cơ hội ở thành phố lớn hoặc ở những ngành nghề được xem là hấp dẫn hơn.
Bên cạnh đó, việc kết nối với chuyên gia, nhà khoa học và startup công nghệ còn hạn chế. Địa phương cũng thiếu quỹ đầu tư mạo hiểm hoặc cơ chế tài chính đủ mạnh cho khởi nghiệp nông nghiệp công nghệ cao. Ông Quang cho rằng nông nghiệp tuy có tiềm năng, nhưng thường bị xem là ít hấp dẫn vì công việc vất vả và lợi nhuận ban đầu chưa cao.
Những năm qua, Đồng Tháp đã tổ chức diễn đàn khởi nghiệp Mekong Startup Forum nhằm tạo không gian mở, kết nối doanh nghiệp, nông dân, nhà khoa học và chính quyền. Địa phương cũng xây dựng các hội quán nông dân để liên kết sản xuất, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ đầu ra.
Ngoài ra, tỉnh thúc đẩy môi trường làm việc hấp dẫn hơn, kết nối đào tạo với thực tiễn, ban hành chính sách đãi ngộ và khuyến khích tinh thần khởi nghiệp tại quê hương. Theo lãnh đạo tỉnh, nông nghiệp chỉ có thể thu hút lao động trẻ khi vừa đáp ứng nhu cầu mưu sinh, vừa khơi gợi khát vọng lập nghiệp.
Câu hỏi vì sao người trẻ không muốn gắn bó với nông nghiệp vì thế không chỉ là chuyện chọn nghề của từng cá nhân. Đó là thước đo sức hấp dẫn của cả ngành. Khi nông nghiệp có quy mô phù hợp, được hỗ trợ bằng công nghệ, có thị trường ổn định và có lộ trình nghề nghiệp rõ ràng, ruộng vườn quê nhà mới có thể trở thành nơi để người trẻ ở lại, làm giàu và phát triển bền vững.
