Cây đinh lăng, loài dược liệu quen thuộc trong đời sống người Việt và thường được ví như sâm Nam, vừa được các nhà khoa học thuộc Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) ghi nhận thêm một tiềm năng đáng chú ý: hỗ trợ phòng ngừa và điều trị loãng xương.
Phát hiện này đến từ đề tài Nghiên cứu tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính chống loãng xương từ nguồn tài nguyên thực vật tại một số tỉnh phía Bắc Việt Nam, mã số KHCBHH.02/19-21, do TS Nguyễn Hải Đăng cùng nhóm nghiên cứu thuộc USTH thực hiện. Đề tài đã được Hội đồng khoa học đánh giá, xếp loại Xuất sắc, cho thấy giá trị khoa học rõ rệt trong hướng khai thác dược liệu trong nước.
Cây đinh lăng và giá trị dược liệu quen thuộc
Đinh lăng có tên khoa học là Polyscias fruticosa (L.) Harms, đồng danh gồm Panax fruticosum L., Nothopanax fruticosum (L.) Miq. và Tieghenopanax fruticosus (L.) R. Vig., thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae). Đây là loài cây xuất hiện phổ biến trong nhiều gia đình Việt Nam, vừa được trồng làm cảnh, vừa được sử dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm bồi bổ sức khỏe.
Từ lâu, cây đinh lăng được gọi là sâm Nam do chứa nhiều hoạt chất có giá trị. Tuy nhiên, nghiên cứu mới không chỉ dừng lại ở nhận định về tác dụng bồi bổ cơ thể, mà còn đặt loài cây này vào một hướng nghiên cứu chuyên sâu hơn: tìm kiếm hợp chất có khả năng tác động đến quá trình hình thành tế bào hủy xương, một yếu tố liên quan trực tiếp đến bệnh loãng xương.
Sàng lọc hơn 200 mẫu cao chiết thực vật
Trong quá trình thực hiện đề tài, nhóm nghiên cứu đã đánh giá hoạt tính chống hình thành tế bào hủy xương trên hơn 200 mẫu cao chiết thực vật cùng 41 hợp chất được phân lập từ các mẫu có tiềm năng. Đây là bước sàng lọc quan trọng nhằm xác định những nguồn dược liệu có khả năng ức chế quá trình hình thành tế bào hủy xương do yếu tố RANKL kích thích.
Kết quả cho thấy có tới 74 mẫu cặn chiết, tương đương hơn 30% tổng số mẫu khảo sát, thể hiện khả năng ức chế quá trình này. Theo nhóm nghiên cứu, đây là tỷ lệ phát hiện rất cao trong các nghiên cứu sàng lọc hoạt chất từ tự nhiên. Tỷ lệ này cũng phản ánh nguồn tài nguyên thực vật tại một số tỉnh phía Bắc Việt Nam còn nhiều dư địa để tiếp tục nghiên cứu, phân lập và đánh giá chuyên sâu.
Đáng chú ý, các hợp chất triển vọng được tìm thấy ở ba loài thực vật gồm Vót vàng nhạt, có tên khoa học Viburnum lutescens; Bướm bạc, có tên khoa học Mussaenda pubescens; và cây đinh lăng, có tên khoa học Polyscias fruticosa. Kết quả bước đầu cho thấy những loài cây quen thuộc này có thể chứa các hoạt chất có giá trị trong phòng ngừa và hỗ trợ điều trị loãng xương.
Triển vọng chống loãng xương từ dược liệu bản địa
Theo TS Nguyễn Hải Đăng, kết quả nghiên cứu cho thấy nguồn tài nguyên thực vật tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam vẫn còn rất nhiều tiềm năng chưa được khai thác. Ông cho biết, từ 235 mẫu thử nghiệm, có tới 74 mẫu cho thấy khả năng ức chế sự hình thành tế bào hủy xương. Đây là tỷ lệ phát hiện rất cao, cho thấy triển vọng lớn trong việc tìm kiếm các hợp chất chống loãng xương từ nguồn dược liệu trong nước.
Dù vậy, nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng kết quả hiện nay mới là bước đầu. Trong số 74 mẫu có hoạt tính, mới chỉ có 3 mẫu được lựa chọn để nghiên cứu chuyên sâu về thành phần hóa học và cơ chế tác dụng. Phần lớn các mẫu còn lại vẫn đang chờ được tiếp tục đánh giá, nghĩa là tiềm năng khai thác còn rộng nhưng cần thêm thời gian, điều kiện nghiên cứu và các bước kiểm chứng nghiêm ngặt.
Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu kỳ vọng có thêm điều kiện để tiếp tục phân lập các hoạt chất mới, đồng thời làm rõ cơ chế tác động của các hợp chất như MP3, VL1 và VL2. Bên cạnh đó, các thử nghiệm trên động vật cũng cần được triển khai nhằm đánh giá hiệu quả và độ an toàn trước khi hướng tới phát triển thuốc điều trị loãng xương trong tương lai.
Góp phần nâng giá trị cây thuốc Việt Nam
Không chỉ có ý nghĩa trong lĩnh vực y sinh và hóa học các hợp chất tự nhiên, đề tài còn ghi nhận nhiều kết quả nổi bật. Cụ thể, nhóm nghiên cứu đã có 5 bài báo quốc tế thuộc danh mục SCIE, 3 bài báo trong nước, 1 đơn đăng ký độc quyền sáng chế, đồng thời góp phần đào tạo 1 thạc sĩ chuyên ngành Hóa học.
Những kết quả này cho thấy nghiên cứu về cây thuốc Việt Nam không chỉ dừng ở kinh nghiệm sử dụng truyền thống, mà đang từng bước được tiếp cận bằng phương pháp khoa học hiện đại. Với cây đinh lăng và các loài thực vật bản địa khác, việc xác định được hợp chất có hoạt tính sinh học là cơ sở quan trọng để phát triển sản phẩm hỗ trợ điều trị hoặc thuốc mới có nguồn gốc tự nhiên.
Theo các nhà khoa học, phát hiện các hợp chất chống loãng xương từ cây thuốc Việt Nam có thể góp phần nâng cao giá trị nguồn dược liệu bản địa. Nếu các bước nghiên cứu tiếp theo về cơ chế, hiệu quả và độ an toàn được triển khai đầy đủ, kết quả này còn mở ra triển vọng giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu trong tương lai, đồng thời tạo thêm động lực cho bảo tồn và khai thác bền vững tài nguyên thực vật trong nước.
