Cây đinh lăng, loài dược liệu quen thuộc với nhiều gia đình Việt Nam, vừa được các nhà khoa học thuộc Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) ghi nhận thêm một hướng tác dụng đáng chú ý: tiềm năng hỗ trợ điều trị loãng xương.
Từ lâu, đinh lăng được ví như sâm Nam nhờ chứa nhiều hoạt chất có giá trị và thường được sử dụng trong dân gian để bồi bổ sức khỏe. Phát hiện mới không làm thay đổi bản chất đây vẫn là một cây thuốc cần được nghiên cứu thận trọng, nhưng mở thêm cơ sở khoa học cho việc khai thác nguồn dược liệu bản địa trong chăm sóc sức khỏe xương.
Cây đinh lăng và hướng nghiên cứu chống loãng xương
Đinh lăng có tên khoa học Polyscias fruticosa (L.) Harms, đồng danh: Panax fruticosum L., Nothopanax fruticosum (L.) Miq., Tieghenopanax fruticosus (L.) R. Vig., thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae). Đây là loài cây phổ biến trong đời sống, vừa được trồng làm cây cảnh, vừa được sử dụng như một vị thuốc dân gian.
Tác dụng mới được ghi nhận trong đề tài Nghiên cứu tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính chống loãng xương từ nguồn tài nguyên thực vật tại một số tỉnh phía Bắc Việt Nam, mã số KHCBHH.02/19-21, do TS Nguyễn Hải Đăng cùng nhóm nghiên cứu thuộc USTH thực hiện. Đề tài đã được Hội đồng khoa học đánh giá, xếp loại Xuất sắc.
Điểm đáng chú ý của kết quả này là nghiên cứu không dừng ở kinh nghiệm sử dụng truyền thống, mà đi theo hướng sàng lọc hoạt chất và đánh giá khả năng tác động lên quá trình hình thành tế bào hủy xương. Đây là một hướng tiếp cận quan trọng trong nghiên cứu các giải pháp phòng ngừa và hỗ trợ điều trị loãng xương.
Sàng lọc hơn 200 mẫu thực vật, phát hiện tỷ lệ hoạt tính cao
Trong quá trình thực hiện, nhóm nghiên cứu đã đánh giá hoạt tính chống hình thành tế bào hủy xương trên hơn 200 mẫu cao chiết thực vật, cùng 41 hợp chất được phân lập từ các mẫu có tiềm năng. Quy mô sàng lọc này cho thấy nhóm không chỉ tập trung vào một loài cây đơn lẻ, mà khảo sát rộng hơn nguồn tài nguyên thực vật tại một số tỉnh phía Bắc Việt Nam.
Kết quả cho thấy có tới 74 mẫu cặn chiết, tương đương hơn 30% tổng số mẫu khảo sát, có khả năng ức chế quá trình hình thành tế bào hủy xương do yếu tố RANKL kích thích. Theo đánh giá của nhóm nghiên cứu, đây là tỷ lệ phát hiện rất cao trong các nghiên cứu sàng lọc hoạt chất từ tự nhiên.
Theo TS Nguyễn Hải Đăng, từ 235 mẫu thử nghiệm, có tới 74 mẫu cho thấy khả năng ức chế sự hình thành tế bào hủy xương. Kết quả này phản ánh triển vọng lớn trong việc tìm kiếm các hợp chất chống loãng xương từ nguồn dược liệu trong nước, đồng thời cho thấy nguồn tài nguyên thực vật ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam vẫn còn nhiều giá trị chưa được khai thác đầy đủ.
Ba loài cây quen thuộc được ghi nhận có hợp chất triển vọng
Trong số các mẫu có hoạt tính, các hợp chất triển vọng được tìm thấy ở ba loài thực vật gồm Vót vàng nhạt (Viburnum lutescens), Bướm bạc (Mussaenda pubescens) và đinh lăng (Polyscias fruticosa). Đây đều là những loài cây thuộc nguồn thực vật trong nước, cho thấy tiềm năng nghiên cứu dược liệu không chỉ nằm ở các cây thuốc quý hiếm, mà còn có thể đến từ những loài quen thuộc.
Với riêng cây đinh lăng, phát hiện này bổ sung thêm dữ liệu khoa học bên cạnh những nhận thức phổ biến về tác dụng bồi bổ cơ thể. Tuy vậy, kết quả hiện nay mới ở giai đoạn nghiên cứu hoạt chất và cơ chế liên quan đến tế bào hủy xương; chưa thể xem là bằng chứng để tự ý sử dụng thay thế thuốc điều trị loãng xương.
Loãng xương là vấn đề sức khỏe liên quan đến sự suy giảm chất lượng và mật độ xương. Vì vậy, việc tìm kiếm các hợp chất có khả năng tác động đến quá trình hình thành tế bào hủy xương có ý nghĩa quan trọng. Nếu tiếp tục được chứng minh về hiệu quả và độ an toàn, các hoạt chất từ dược liệu có thể trở thành cơ sở cho sản phẩm hỗ trợ hoặc thuốc mới trong tương lai.
Triển vọng khai thác dược liệu Việt từ cây đinh lăng
Dù kết quả ban đầu rất đáng chú ý, nhóm nghiên cứu cho biết hiện mới chỉ có 3 trong số 74 mẫu có hoạt tính được lựa chọn để nghiên cứu chuyên sâu về thành phần hóa học và cơ chế tác dụng. Phần lớn các mẫu còn lại vẫn đang chờ được tiếp tục đánh giá, cho thấy dư địa nghiên cứu còn rất rộng.
Trong thời gian tới, nhóm kỳ vọng có thêm điều kiện để tiếp tục phân lập các hoạt chất mới, đồng thời làm rõ cơ chế tác động của các hợp chất như MP3, VL1 và VL2. Bên cạnh đó, các thử nghiệm trên động vật cũng cần được triển khai nhằm đánh giá hiệu quả và độ an toàn trước khi hướng tới phát triển thuốc điều trị loãng xương trong tương lai.
Không chỉ mang lại giá trị khoa học, đề tài còn ghi nhận nhiều kết quả nổi bật: 5 bài báo quốc tế thuộc danh mục SCIE, 3 bài báo trong nước, 1 đơn đăng ký độc quyền sáng chế, đồng thời góp phần đào tạo 1 thạc sĩ chuyên ngành Hóa học. Đây là những kết quả cho thấy nghiên cứu dược liệu trong nước có thể tạo ra đóng góp đồng thời cho khoa học, đào tạo và định hướng ứng dụng.
Theo các nhà khoa học, việc phát hiện các hợp chất chống loãng xương từ cây thuốc Việt Nam, trong đó có cây đinh lăng, không chỉ góp phần nâng cao giá trị nguồn dược liệu bản địa mà còn mở ra triển vọng phát triển các sản phẩm hỗ trợ điều trị và thuốc mới có nguồn gốc tự nhiên. Về dài hạn, hướng đi này có thể góp phần giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, nếu các bước nghiên cứu tiếp theo tiếp tục cho kết quả tích cực.
