Chè Lai Châu đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi địa phương không chỉ dựa vào lợi thế sản lượng mà còn hướng tới vùng nguyên liệu bền vững, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu trà đặc sản. Từ những cây chè shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi trên dãy Hoàng Liên Sơn đến các vùng nguyên liệu ở Tân Uyên, Bình Lư hay Sìn Hồ, cây chè đã trở thành một trong những ngành hàng nông sản quan trọng của tỉnh.
Sau hơn nửa thế kỷ hình thành và phát triển, ngành chè địa phương đứng trước cơ hội chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng, tăng giá trị gia tăng và tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao hơn. Đây là hướng đi cần thiết trong bối cảnh phần lớn sản phẩm xuất khẩu hiện vẫn ở dạng nguyên liệu hoặc sơ chế, trong khi tiềm năng của các dòng trà đặc sản còn rất lớn.
Chè Lai Châu có lợi thế từ khí hậu núi cao và nguồn gen cổ thụ
Lai Châu được thiên nhiên ưu đãi với địa hình núi cao, khí hậu mát mẻ quanh năm và hệ sinh thái đa dạng. Địa phương này sở hữu 7 trong số 10 đỉnh núi cao nhất Việt Nam, tạo nên nhiều tiểu vùng khí hậu đặc trưng, rất phù hợp cho cây chè sinh trưởng và tích lũy hương vị.
Không phải ngẫu nhiên chè được xác định là một trong những cây công nghiệp chủ lực của tỉnh. Với độ cao từ 900 đến trên 2.500m so với mực nước biển, nền đất giàu khoáng chất và sự chênh lệch nhiệt độ ngày - đêm lớn, búp chè tại Lai Châu có điều kiện tích lũy hương thơm và hàm lượng hoạt chất cao hơn nhiều vùng chè khác.
Lợi thế nổi bật nhất của tỉnh là nguồn tài nguyên chè shan tuyết cổ thụ. Toàn tỉnh hiện có trên 17.000 cây chè cổ thụ phân bố tại các xã Bình Lư, Khun Há, Giang Ma, Tả Lèng, Mồ Sì San, Sì Lở Lầu và Xà Dề Phìn. Nhiều cây có tuổi đời hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm, cao tới vài chục mét, gốc lớn hai người ôm không xuể. Đây vừa là nguồn gen quý hiếm, vừa là nền tảng để tạo nên các dòng trà đặc sản mang dấu ấn vùng núi cao Lai Châu.
Vùng nguyên liệu tập trung tạo động lực sản xuất hàng hóa
Nếu chè cổ thụ tạo nên bản sắc, các vùng chè hàng hóa lại giữ vai trò động lực phát triển kinh tế. Sau khi tỉnh Lai Châu được tái lập năm 2004, địa phương đã xác định chè là cây trồng chiến lược và triển khai nhiều dự án phát triển vùng nguyên liệu tập trung.
Từ những diện tích chè shan truyền thống, tỉnh từng bước đưa vào sản xuất các giống chè chất lượng cao như Kim Tuyên, PH8, shan tuyết cải tiến. Quá trình này tạo nền tảng cho việc chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn, giúp người dân có điều kiện tiếp cận kỹ thuật và doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu ổn định hơn.
Đến nay, toàn tỉnh có trên 10.500ha chè, trong đó diện tích chè kinh doanh đạt hơn 8.000ha. Vùng chè tập trung lớn nhất nằm tại xã Tân Uyên với hơn 3.600ha, tiếp đến là Bình Lư với gần 2.400ha, cùng các vùng sản xuất quan trọng tại Sìn Hồ, Phong Thổ và khu vực thành phố Lai Châu (cũ). Mỗi năm, các vùng nguyên liệu cung cấp khoảng 60.000 tấn chè búp tươi cho hệ thống nhà máy chế biến.
Từ nguồn nguyên liệu này, Lai Châu sản xuất khoảng 12.500 tấn chè thành phẩm gồm chè xanh, chè đen và chè ô long. Đáng chú ý, sản lượng xuất khẩu chiếm gần như toàn bộ với khoảng 12.440 tấn mỗi năm. Những con số này cho thấy Chè Lai Châu đã có nền tảng sản xuất đáng kể, song cũng đặt ra yêu cầu phải nâng chất lượng, đa dạng sản phẩm và xây dựng thương hiệu mạnh hơn.
Chính sách hỗ trợ và tiêu chuẩn an toàn làm nền cho phát triển bền vững
Theo bà Trương Thị Nhàn, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lai Châu, những năm qua tỉnh đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển vùng chè tập trung. Các chính sách này bao gồm hỗ trợ giống, phân bón, khai hoang, làm đất và chuyển giao kỹ thuật sản xuất.
Cùng với đó, công tác tuyên truyền, vận động người dân chuyển đổi diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng chè được thực hiện đồng bộ. Nhờ vậy, nhiều vùng sản xuất hàng hóa tập trung đã hình thành, góp phần tạo sinh kế ổn định hơn cho người dân vùng cao và giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn trong liên kết thu mua.
Các chương trình tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, RA và hữu cơ cũng được triển khai rộng rãi nhằm thay đổi tập quán canh tác. Ngành chuyên môn thường xuyên kiểm tra chất lượng giống, hướng dẫn các địa phương tuân thủ quy trình sản xuất an toàn, từng bước nâng cao chất lượng chè. Đây là nền tảng quan trọng để Chè Lai Châu đáp ứng tốt hơn yêu cầu truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.
Chế biến sâu để nâng giá trị Chè Lai Châu
Dù có vùng nguyên liệu lớn và lợi thế sinh thái đặc biệt, ngành chè Lai Châu vẫn còn nhiều trăn trở. Phần lớn sản phẩm chè xuất khẩu hiện nay vẫn ở dạng nguyên liệu hoặc sơ chế, giá bán phổ biến chỉ từ 2 - 3 USD/kg. Trong khi đó, nếu được chế biến sâu và tiêu thụ dưới dạng trà đặc sản, trà quà tặng hoặc sản phẩm cao cấp, giá trị có thể tăng gấp nhiều lần.
Khoảng cách giữa giá trị nguyên liệu và giá trị sản phẩm cuối cùng cho thấy dư địa phát triển của ngành chè địa phương còn rất rộng. Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu đầu tư vào phân khúc cao cấp. Các dòng sản phẩm như Sencha Tam Đường, Đông Phương Mỹ Nhân, Shan tuyết Tân Uyên, Hoàng trà Shan Mồ Sì San hay ô long cao cấp đang dần tạo dựng chỗ đứng trên thị trường.
Đặc biệt, trà Đông Phương Mỹ Nhân được sản xuất theo quy trình đặc biệt với thành phần tự nhiên của rầy xanh, tạo nên hương mật ong đặc trưng. Trong khi đó, Hoàng trà Shan Mồ Sì San được chế biến từ những cây chè cổ thụ mọc ở độ cao trên 2.000m, mang hương vị hoa quả và thảo mộc núi rừng riêng biệt. Những sản phẩm này cho thấy giá trị của chè không chỉ nằm ở sản lượng búp tươi, mà còn ở câu chuyện vùng đất, kỹ thuật chế biến và khả năng định vị trên thị trường.
Đến nay, toàn tỉnh đã có 27 sản phẩm chè đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao trở lên. Nhãn hiệu chè Tân Uyên và Tam Đường đã được bảo hộ, góp phần nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của sản phẩm. Đây là những bước đi cần thiết để Chè Lai Châu chuyển từ vai trò cung ứng nguyên liệu sang xây dựng hình ảnh trà đặc sản có bản sắc.
Quy hoạch vùng nguyên liệu gắn bảo tồn và du lịch trải nghiệm
Theo ông Hoàng Vĩnh Long, Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, Lai Châu là một trong những địa phương giàu tiềm năng phát triển chè nhất cả nước nhờ sở hữu các quần thể chè shan tuyết cổ thụ quy mô lớn. Để khai thác hiệu quả lợi thế này, địa phương cần quy hoạch các vùng nguyên liệu tập trung gắn với bảo tồn chè cổ thụ, đồng thời kết hợp phát triển du lịch sinh thái và du lịch trải nghiệm.
Hướng đi này phù hợp với đặc trưng của Lai Châu, nơi cây chè gắn với cảnh quan núi cao, văn hóa bản địa và đời sống của người dân vùng cao. Khi bảo tồn được quần thể chè cổ thụ và tổ chức tốt các vùng sản xuất, địa phương có thể tạo thêm giá trị từ trải nghiệm, câu chuyện sản phẩm và hình ảnh điểm đến, thay vì chỉ bán chè thành phẩm đơn thuần.
Đây cũng là hướng đi phù hợp trong bối cảnh địa phương đang thực hiện mô hình chính quyền hai cấp. Việc hình thành các xã mới với quy mô diện tích lớn hơn sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho công tác quy hoạch vùng sản xuất tập trung, thu hút doanh nghiệp đầu tư và xây dựng chuỗi liên kết bền vững.
Theo Nghị quyết phát triển nông nghiệp hàng hóa, dược liệu theo hướng kinh tế xanh giai đoạn 2026 - 2030, Lai Châu đặt mục tiêu đầu tư thâm canh, nâng cao chất lượng trên 10.000ha chè, trong đó khoảng 2.500ha sản xuất theo hướng xanh, hữu cơ. Tỉnh cũng hướng tới việc cấp mã số vùng trồng cho toàn bộ diện tích sản xuất tập trung nhằm đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường xuất khẩu.
Trong giai đoạn tới, định hướng quan trọng nhất là chuẩn hóa vùng nguyên liệu, mở rộng diện tích sản xuất theo các tiêu chuẩn an toàn, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với người dân và đẩy mạnh chế biến sâu. Nếu thực hiện đồng bộ, Chè Lai Châu có cơ sở để nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu vững chắc và tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng phục vụ xuất khẩu.
