Nếu kịch bản El Nino mạnh hoặc rất mạnh, còn được gọi là siêu El Nino, xuất hiện, nền rủi ro khí hậu tại Việt Nam sẽ tăng lên rõ rệt. Những nguy cơ đáng chú ý gồm nắng nóng gay gắt, thiếu hụt mưa, hạn hán, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra với cường độ hoặc phạm vi khó lường hơn.
Trao đổi về vấn đề này, TS. Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, thuộc Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển, cho rằng không nên nhìn từng đợt nắng nóng hay mưa dông cực đoan như một hiện tượng đơn lẻ. Cần đặt chúng trong bức tranh rộng hơn, nơi các hình thế thời tiết ngắn hạn, dao động khí hậu quy mô lớn như El Nino, xu thế nóng lên do biến đổi khí hậu và tốc độ đô thị hóa nhanh tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh cùng cộng hưởng.
Đô thị bị nung nóng bởi nhiều cơ chế cùng lúc
Đợt nắng nóng gay gắt cuối tháng 5 tại Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, đặc biệt ở Hà Nội, là kết quả của sự kết hợp nhiều hình thế thời tiết. Theo TS. Trương Bá Kiên, bối cảnh thời tiết trước đó đã làm đợt nóng này trở nên đáng chú ý hơn. Năm nay ghi nhận mùa đông tương đối ấm, mùa xuân ngắn và các đợt nóng sớm đã xuất hiện ngay từ nửa đầu tháng 4.
Khi nền nhiệt trước mùa hè đã ở mức cao, những hình thế gây nóng như áp thấp nóng phía Tây và hiệu ứng phơn dễ khiến nhiệt độ tăng mạnh hơn. Trong đợt nóng vừa qua, phơn đầu mùa chưa phải là mạnh nhất trong năm, nhưng khi cộng hưởng với áp thấp nóng phía Tây đã tạo ra nắng nóng trên diện rộng. Xét theo quy luật khí hậu, giai đoạn cuối tháng 5 đến tháng 7 vốn là thời kỳ Bắc Bộ và Trung Bộ thường bước vào cao điểm nắng nóng. Vì vậy, nắng nóng xuất hiện trong thời điểm này không phải là bất thường, song điều đáng chú ý là cường độ tăng nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng và cảm giác oi nóng tại đô thị rất rõ.
Tại tâm nóng TP. Hà Nội, Trạm khí tượng Láng ghi nhận nhiệt độ 41,1°C. Đây chưa phải mức kỷ lục tuyệt đối trong lịch sử quan trắc, nhưng vẫn là giá trị rất cao và thuộc nhóm nhiệt độ đáng chú ý so với cùng kỳ. Số liệu này được đo trong điều kiện tiêu chuẩn tại trạm khí tượng theo quy chuẩn của Tổ chức Khí tượng Thế giới. Trong không gian đô thị thực tế, nhiệt độ bề mặt mà người dân tiếp xúc có thể cao hơn rất nhiều, nhất là tại bê tông, đường nhựa, mái tôn, ghế đá, yên xe máy hoặc vật liệu màu sẫm vào giữa trưa và đầu giờ chiều.
TS. Trương Bá Kiên phân tích, về cơ chế vật lý, đô thị làm thay đổi cân bằng năng lượng bề mặt. Các vật liệu như bê tông, nhựa đường, kính, mái tôn và tường nhà hấp thụ bức xạ sóng ngắn từ mặt trời vào ban ngày, tích trữ nhiệt trong khối vật liệu, sau đó phát xạ sóng dài và tỏa nhiệt chậm vào chiều tối, ban đêm. Do đó, khu vực nội đô không chỉ nóng hơn vào ban ngày mà còn giảm nhiệt chậm hơn khi đêm xuống.
Mật độ xây dựng cao tiếp tục làm hạn chế thông gió tự nhiên. Các dãy nhà cao tầng, tuyến phố hẹp và bề mặt bê tông hóa liên tục khiến nhiệt khó khuếch tán khỏi lớp không khí sát mặt đất. Trong khi đó, diện tích cây xanh, mặt nước và bề mặt thấm nước suy giảm làm yếu đi cơ chế làm mát tự nhiên thông qua bốc hơi và thoát hơi nước.
Ngoài nhiệt từ bức xạ mặt trời, đô thị còn gánh thêm nguồn nhiệt thải từ giao thông, điều hòa nhiệt độ, dịch vụ, sinh hoạt, sản xuất và các thiết bị làm mát. Đặc biệt, trong những ngày nắng nóng, nhu cầu sử dụng điều hòa tăng mạnh. Điều hòa làm mát không gian bên trong nhà nhưng đồng thời thải nhiệt ra bên ngoài, góp phần làm khu vực quanh tòa nhà nóng hơn. Hiện tượng này dễ cảm nhận tại các khu phố, khu chung cư, văn phòng và trung tâm thương mại có mật độ sử dụng điều hòa lớn.
El Nino chưa rõ rệt, nhưng tín hiệu rủi ro đã cần theo dõi
Các dự báo ENSO gần đây cho thấy khả năng El Nino quay trở lại cần được theo dõi chặt chẽ. Đáng chú ý, xác suất xuất hiện El Nino mạnh đến rất mạnh có xu hướng tăng từ khoảng 25% lên trên 30%. Đây là tín hiệu cảnh báo về nguy cơ khí hậu cực đoan cần được chuẩn bị sớm, đặc biệt tại những khu vực vốn nhạy cảm với nắng nóng, thiếu nước và xâm nhập mặn.
Thông thường, trong các pha El Nino, Việt Nam có xu hướng ghi nhận nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm. Lượng mưa có thể thiếu hụt ở một số thời kỳ và khu vực, nhất là trong mùa khô, giai đoạn chuyển mùa hoặc tại các vùng dễ tổn thương vì thiếu nước. Khi mưa giảm, mây ít hơn, bức xạ mặt trời truyền xuống bề mặt nhiều hơn, đất và bề mặt đô thị khô nhanh hơn. Quá trình này làm lớp không khí sát mặt đất bị nung nóng mạnh, từ đó gia tăng nguy cơ nắng nóng, khô hạn và thiếu nước.
Tuy nhiên, TS. Trương Bá Kiên nhấn mạnh El Nino không phải nguyên nhân duy nhất của từng đợt nắng nóng cụ thể. Với Hà Nội và Bắc Bộ, cường độ mỗi đợt nóng còn phụ thuộc trực tiếp vào các hình thế thời tiết khu vực như áp thấp nóng phía tây, hiệu ứng phơn, rìa áp cao cận nhiệt đới, gió yếu, ít mây và sự gián đoạn của các đợt mưa dông. Nói cách khác, El Nino làm tăng nền rủi ro, còn mức độ gay gắt của từng đợt thời tiết cụ thể là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động.
Tác động khác nhau giữa các vùng, từ nắng nóng đến xâm nhập mặn
Tác động của El Nino tại Việt Nam không đồng nhất giữa các vùng. Đối với Bắc Bộ và Trung Bộ, El Nino có thể làm gia tăng số đợt nắng nóng, tăng cường độ nắng nóng và kéo dài số ngày nắng nóng, nhất là khi áp thấp nóng phía tây và hiệu ứng phơn hoạt động mạnh. Trung Bộ là khu vực rất nhạy cảm với phơn, trong khi Bắc Bộ, đặc biệt các đô thị lớn như Hà Nội, có thể chịu tác động cộng hưởng giữa nắng nóng khí tượng và đảo nhiệt đô thị.
Đối với Tây Nguyên, Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, rủi ro nổi bật hơn thường liên quan đến thiếu hụt mưa, hạn hán và xâm nhập mặn. Nếu kịch bản El Nino mạnh hoặc rất mạnh trùng với mùa khô 2026-2027, lượng nước tích trữ trong hệ thống sông, kênh rạch và nội đồng nhiều khả năng suy giảm. Dòng chảy từ thượng nguồn sông Mê Kông có thể thấp hơn, làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long.
Đáng lưu ý, thiếu hụt nước do El Nino không chỉ phụ thuộc vào lượng mưa trên lãnh thổ Việt Nam. Khu vực đồng bằng sông Cửu Long còn chịu tác động từ lượng mưa và dòng chảy ở các quốc gia thượng nguồn như Lào, Campuchia và Thái Lan. Vì vậy, khi đánh giá tác động của El Nino đối với vùng này, cần nhìn trên phạm vi toàn lưu vực sông Mê Kông, thay vì chỉ trong phạm vi hành chính quốc gia.
Với bão và áp thấp nhiệt đới, trong các năm El Nino, tổng số bão hoạt động trên Biển Đông thường có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa rủi ro do bão giảm. TS. Trương Bá Kiên lưu ý, một số năm El Nino vẫn có thể xuất hiện các cơn bão rất mạnh, có quỹ đạo phức tạp hoặc diễn biến bất thường. Trên thực tế, chỉ một cơn bão mạnh đổ bộ vào khu vực dễ tổn thương cũng có thể gây thiệt hại rất lớn.
Do đó, đánh giá rủi ro bão không nên chỉ dựa vào số lượng. Các yếu tố cần được quan tâm gồm cường độ, quỹ đạo, thời điểm xuất hiện, khu vực ảnh hưởng và mức độ phơi bày của dân cư, hạ tầng. Cách tiếp cận này phù hợp hơn với bối cảnh các hiện tượng cực đoan ngày càng khó lường và có thể gây tác động dây chuyền đến đời sống, sản xuất, giao thông và an toàn cộng đồng.
Sau nắng nóng là nguy cơ mưa cực đoan và rủi ro liên hoàn
Một điểm đáng lo ngại hiện nay là nắng nóng cực đoan đang diễn ra trên nền đô thị hóa rất nhanh. Tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, biến đổi khí hậu, El Nino và đảo nhiệt đô thị có thể cộng hưởng, tạo thành tác động kép, thậm chí nhiều tầng đối với đời sống dân sinh. Người dân không chỉ chịu áp lực từ nhiệt độ cao mà còn đối mặt với nguy cơ suy giảm chất lượng môi trường sống, tăng nhu cầu điện và rủi ro sức khỏe trong những ngày oi bức kéo dài.
Bên cạnh nắng nóng, đô thị còn đối mặt nguy cơ mưa cực đoan sau các giai đoạn tích nhiệt mạnh. Khi bề mặt đô thị bị nung nóng trong nhiều ngày, lớp không khí sát mặt đất trở nên bất ổn định. Nếu xuất hiện rãnh thấp, hội tụ gió, không khí lạnh yếu hoặc nhiễu động khí quyển đi qua, mây đối lưu có thể phát triển nhanh, gây mưa dông mạnh, lốc, sét, gió giật và mưa lớn cục bộ.
Trong môi trường đô thị, mưa lớn cục bộ có thể gây hệ lụy rất nhanh. Hệ thống thoát nước dễ bị quá tải, mặt đường bê tông hóa làm giảm khả năng thấm nước, kênh mương bị thu hẹp hoặc bị lấn chiếm khiến nước mưa tập trung nhanh trên bề mặt. Vì vậy, chỉ một trận mưa lớn trong thời gian ngắn cũng có thể gây ngập úng, ách tắc giao thông, ảnh hưởng đến trường học, bệnh viện, sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt của người dân.
TS. Trương Bá Kiên cho rằng đô thị hiện nay không chỉ phải đối mặt với một loại rủi ro đơn lẻ. Sau nắng nóng cực đoan có thể là mưa dông cực đoan; sau thiếu hụt mưa có thể là hạn hán, thiếu nước; sau nhiều ngày nắng nóng là nguy cơ quá tải điện và tác động đến sức khỏe cộng đồng. Đây là chuỗi rủi ro liên hoàn mà công tác quy hoạch, quản lý đô thị và chuẩn bị ứng phó thời tiết cực đoan cần tính đến từ sớm.
Nhìn tổng thể, El Nino không phải lời giải thích duy nhất cho mọi hiện tượng thời tiết cực đoan, nhưng có thể làm gia tăng nền rủi ro trong bối cảnh khí hậu nóng lên và đô thị mở rộng nhanh. Việc theo dõi sát dự báo ENSO, nhận diện đặc điểm rủi ro theo từng vùng và chuẩn bị các phương án ứng phó với nắng nóng, thiếu nước, xâm nhập mặn, mưa dông cực đoan là yêu cầu cấp thiết để giảm thiểu thiệt hại cho đời sống dân sinh và sản xuất.
