Trồng ngải cứu quanh nhà là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt, bởi đây là loại cây dễ sống, dễ chăm, vừa dùng làm rau trong bữa ăn, vừa gắn với các bài thuốc Đông y và nhiều quan niệm dân gian. Từ một chậu nhỏ trên ban công, thùng xốp ngoài sân đến góc vườn trước nhà, ngải cứu có thể phát triển ổn định nếu được chăm sóc đúng cách.
Lá ngải cứu thường được dùng để chế biến các món ăn như trứng ngải cứu, gà tần hoặc dùng trong một số bài thuốc dân gian. Cây phù hợp với khí hậu nhiệt đới, sinh trưởng khá khỏe, nhưng không vì thế mà có thể bỏ mặc. Nếu thiếu sáng, úng nước, đất nghèo dinh dưỡng hoặc để cây quá già, ngải cứu vẫn có thể còi cọc, vàng lá, giảm mùi thơm và nhanh xuống sức.
Trồng ngải cứu cần chú ý ánh sáng, nước tưới và đất trồng
Ngải cứu là cây ưa sáng, nhưng không thích nắng gắt kéo dài cả ngày. Khi đặt cây ở nơi quá thiếu sáng, thân thường vươn yếu, lá nhỏ, màu nhạt và hương thơm giảm rõ rệt. Ngược lại, nếu phơi dưới nắng trưa gay gắt, đặc biệt trong những ngày nóng, lá dễ bị cháy hoặc khô mép.
Vị trí phù hợp là nơi có nắng buổi sáng, thoáng gió, có ánh sáng tự nhiên như ban công, sân trước hoặc gần cửa sổ. Với cây mới giâm cành, người trồng nên hạn chế đưa ra nắng mạnh trong vài ngày đầu để cành có thời gian bén rễ, giảm mất nước và thích nghi với môi trường mới.
Việc tưới nước cũng cần vừa phải. Nhiều người nghĩ cây thuốc, rau gia vị cần tưới thật nhiều mỗi ngày, nhưng ngải cứu không chịu được đất quá ẩm trong thời gian dài. Khi đất bị úng, rễ dễ thối, lá nhanh vàng và cây suy yếu. Mỗi ngày có thể tưới hai lần vào sáng sớm và chiều mát, nhưng chỉ nên tưới khi mặt đất bắt đầu se khô. Chậu trồng cần có lỗ thoát nước tốt để tránh đọng nước sau mưa hoặc sau khi tưới.
Vào mùa nóng, lượng nước có thể tăng vừa phải để giữ ẩm cho cây. Sau khi trồng, có thể phủ một lớp rơm khô hoặc mùn hữu cơ quanh gốc nhằm giữ ẩm cho đất, đồng thời hạn chế cỏ dại phát triển. Cách làm này đặc biệt hữu ích với những chậu cây đặt ngoài trời, nơi đất dễ khô nhanh khi nắng kéo dài.
Đất tơi xốp và cắt tỉa thường xuyên giúp cây ra nhiều lá non
Để trồng ngải cứu cho thu hái bền lâu, đất trồng cần mềm, thoáng và giàu hữu cơ. Người trồng có thể trộn đất với phân hữu cơ, tro trấu hoặc xơ dừa để tăng độ thông thoáng cho rễ. Đây là yếu tố quan trọng vì bộ rễ khỏe sẽ giúp cây phục hồi nhanh sau mỗi lần cắt lá.
Nếu trồng trong cùng một chậu quá lâu mà không bổ sung dinh dưỡng, cây sẽ dần còi cọc, lá nhỏ và hương thơm kém hơn. Vì vậy, nên bổ sung thêm đất mới hoặc bón phân hữu cơ định kỳ để cây duy trì sức sinh trưởng. Cũng không nên trồng cây quá dày, bởi môi trường bí và ẩm dễ làm sâu bệnh phát sinh, ảnh hưởng đến chất lượng lá.
Một sai lầm phổ biến là để ngải cứu mọc quá cao và quá già. Khi đó, thân cây dễ cứng, lá nhỏ, ít non và chất lượng giảm. Người trồng nên thường xuyên cắt tỉa phần ngọn hoặc thu hoạch định kỳ để kích thích cây ra nhánh mới. Việc cắt tỉa đúng cách giúp bụi cây thấp gọn, thông thoáng, nhiều lá non và giữ được mùi thơm đặc trưng.
Bên cạnh việc thu hái phần ngọn, cần loại bỏ lá úa, cành già và các nhánh nhỏ, yếu. Sau mỗi đợt thu hoạch, tỉa bớt những phần kém phát triển sẽ giúp cây tập trung dinh dưỡng nuôi các nhánh khỏe hơn, từ đó duy trì khả năng cho lá trong thời gian dài.
Nhân giống, thu hoạch và bảo quản ngải cứu đúng cách
Ngải cứu rất dễ nhân giống bằng cách giâm cành. Chỉ cần chọn cành khỏe, không sâu bệnh, cắm xuống đất ẩm và giữ độ ẩm ổn định trong vài ngày, cây có thể bén rễ. Nhiều người có kinh nghiệm thường giâm cành vào buổi chiều hoặc ngày râm mát để hạn chế mất nước, giúp cành dễ thích nghi hơn.
Sau khi trồng ngải cứu khoảng 30-40 ngày, cây có thể được thu hoạch nhiều đợt. Khi cắt, nên dùng kéo tỉa phần ngọn hoặc cắt cách gốc một đoạn vừa phải để cây tiếp tục ra chồi mới. Nếu dùng làm rau ăn hằng ngày, nên thu hoạch khi cây còn non và chưa ra hoa, bởi lúc này lá mềm, thơm và dễ chế biến hơn.
Khi cây già và ra hoa, lá thường cứng hơn, mùi vị cũng giảm đi. Vì vậy, thu hoạch đúng thời điểm không chỉ giúp món ăn ngon hơn mà còn giữ cho cây tiếp tục sinh trưởng. Sau mỗi lần cắt, người trồng cần duy trì tưới nước hợp lý và bổ sung thêm dinh dưỡng để cây nhanh phục hồi.
Ngải cứu sau thu hoạch nếu muốn dùng tươi có thể rửa sạch, để ráo nước, bọc kín bằng màng bọc thực phẩm rồi cất trong ngăn mát tủ lạnh. Cách này giúp bảo quản trong khoảng 3-5 ngày. Với gia đình muốn dùng lâu hơn, có thể phơi ngải cứu trong bóng râm, nơi thoáng gió đến khi khô hẳn, sau đó bảo quản trong lọ kín hoặc túi zip. Ngải cứu khô thường được dùng để pha trà, xông hoặc làm các bài thuốc dân gian.
Giá trị dân gian và lưu ý khi sử dụng ngải cứu
Dù ngải cứu có nhiều công dụng với sức khỏe, các chuyên gia cũng khuyến cáo không nên sử dụng với lượng quá lớn trong thời gian dài. Đặc biệt, phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh lý nền cần thận trọng khi dùng ngải cứu thường xuyên. Cách phù hợp là sử dụng với lượng vừa phải trong các bữa ăn để đảm bảo cân bằng dinh dưỡng và an toàn cho sức khỏe.
Không chỉ là cây thuốc, ngải cứu còn xuất hiện trong đời sống văn hóa dân gian của người Việt. Ở một số địa phương, vào dịp Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch), người dân có thói quen treo ngải cứu trước cửa nhà cùng một số loại lá khác. Theo quan niệm dân gian, mùi thơm đặc trưng của cây có thể giúp xua đuổi côn trùng và những điều không may.
Những quan niệm này chủ yếu mang yếu tố tín ngưỡng dân gian, nhưng cũng cho thấy vị trí đặc biệt của cây ngải cứu trong đời sống người Việt từ nhiều thế hệ trước. Từ góc vườn của những ngôi nhà xưa đến ban công đô thị hôm nay, ngải cứu vẫn hiện diện như một loại rau, một vị thuốc quen thuộc và một phần ký ức nông thôn.
Ngày nay, dù hệ thống y tế hiện đại phát triển và thuốc men dễ tiếp cận hơn, nhiều gia đình vẫn duy trì trồng ngải cứu trong vườn hoặc trên ban công. Chỉ một bụi cây nhỏ nhưng có thể dùng làm rau, làm thuốc dân gian, đồng thời gợi nhắc nét đẹp trong văn hóa chăm sóc sức khỏe của người Việt.
