Cà phê Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi quan trọng khi Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu, gọi tắt là EUDR, cùng mục tiêu Net Zero đặt ra những yêu cầu mới đối với chuỗi cung ứng xuất khẩu. Các tiêu chuẩn về minh bạch, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải và bảo vệ rừng không còn là lựa chọn tự nguyện, mà đang trở thành điều kiện để duy trì vị thế tại những thị trường khó tính.
Trong bối cảnh đó, nhiều mô hình nông nghiệp tái sinh được triển khai tại vùng trồng cà phê đã ghi nhận kết quả tích cực. Những yêu cầu mới vì vậy không chỉ là sức ép, mà còn mở ra cơ hội để nâng cao giá trị hạt cà phê, tăng năng lực cạnh tranh và xây dựng nền tảng phát triển bền vững cho nông hộ.
Cà phê Việt Nam trước yêu cầu EUDR và Net Zero
Thị trường quốc tế đang ngày càng siết chặt các quy định liên quan đến môi trường. Với ngành cà phê, hai yêu cầu cấp bách hiện nay là tuân thủ Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu và cắt giảm phát thải carbon, hướng tới mục tiêu Net Zero. Điều này buộc toàn bộ chuỗi cung ứng, từ doanh nghiệp thu mua, chế biến đến từng nông hộ, phải thay đổi cách tổ chức sản xuất và quản lý vùng nguyên liệu.
Việc chứng minh sản phẩm không liên quan đến phá rừng, có dữ liệu vùng trồng rõ ràng và có hệ thống truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy trở thành nền tảng then chốt. Nếu làm tốt, cà phê Việt Nam có thể không chỉ đáp ứng yêu cầu nhập khẩu của EU mà còn củng cố uy tín trên thị trường quốc tế, nhất là trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sản phẩm có trách nhiệm với môi trường.
Là một trong những đơn vị tiên phong mua từ 25-30% tổng lượng cà phê đầu ra của Việt Nam, Tập đoàn Nestlé đang triển khai các giải pháp thực tiễn thông qua Chương trình Nescafé Plan. Theo ông Phạm Phú Ngọc - Trưởng Chi nhánh Công ty Nestlé Việt Nam tại Tây Nguyên, Giám đốc Nông nghiệp & Nescafé Plan Việt Nam, Nestlé đã và đang thực hiện các hoạt động đáp ứng yêu cầu của EUDR, đặc biệt ở cấp nông hộ.
Hơn 23.000 nông hộ tham gia vùng nguyên liệu bền vững
Hiện Chương trình Nescafé Plan đang phát triển vùng nguyên liệu bền vững với hơn 23.000 hộ nông dân tham gia và dự kiến mở rộng lên khoảng 26.000 hộ vào cuối năm 2026. Đây là quy mô đáng chú ý trong bối cảnh việc đáp ứng EUDR đòi hỏi sự tham gia đồng bộ từ người sản xuất, đơn vị thu mua, doanh nghiệp chế biến và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật.
Một trong những nội dung quan trọng là thu thập dữ liệu đo đạc ranh giới từng vườn cà phê bằng đa giác, hay polygon. Đến nay, chương trình đã xây dựng cơ sở dữ liệu với hơn 40.000 polygon, hoàn thành tại Đắk Nông, Lâm Đồng và tiếp tục hoàn thiện tại Đắk Lắk, Gia Lai. Dữ liệu này là nền tảng để chứng minh vùng trồng không liên quan đến phá rừng sau mốc quy định của EUDR.
Bên cạnh đó, Nestlé đang hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, triển khai đánh giá rủi ro theo yêu cầu của EUDR, tăng cường đào tạo nông dân, đồng thời duy trì và nâng cấp chứng nhận 4C theo phiên bản mới. Các bước đi này cho thấy quá trình chuyển đổi không chỉ nằm ở hồ sơ tuân thủ, mà gắn trực tiếp với năng lực quản lý vùng nguyên liệu và phương thức canh tác tại nông hộ.
Ông Ngọc nhấn mạnh, Nestlé xem EUDR không chỉ là yêu cầu tuân thủ pháp lý mà còn là cơ hội nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng, gia tăng giá trị hạt cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh lâu dài cho người trồng cà phê.
Nông nghiệp tái sinh giúp giảm phát thải trong chuỗi cà phê
Theo ông Ngọc, phần lớn lượng phát thải khí nhà kính của ngành cà phê phát sinh ngay từ khâu sản xuất của nông hộ. Vì vậy, muốn giảm phát thải hiệu quả, ngành cà phê cần bắt đầu từ việc thay đổi phương thức canh tác theo hướng nông nghiệp tái sinh. Đây là hướng tiếp cận vừa cải thiện đất, vừa tiết kiệm tài nguyên, đồng thời tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Để nông dân dễ tiếp cận, Chương trình Nescafé Plan đã hệ thống hóa 17 thực hành nông nghiệp tái sinh thành ba nhóm giải pháp trọng tâm, gồm quản lý sức khỏe đất, sử dụng nước hiệu quả và tăng cường đa dạng sinh học. Cách tiếp cận theo nhóm giải pháp giúp người trồng cà phê áp dụng từng bước, phù hợp điều kiện sản xuất tại vườn.
Ở nhóm giải pháp về đất, chương trình khuyến khích nông dân duy trì thảm cỏ che phủ, hạn chế cày xới để giữ ẩm, tăng chất hữu cơ và nuôi dưỡng hệ vi sinh vật trong đất. Theo ông Ngọc, khi cắt cỏ thay vì dùng thuốc diệt cỏ, phần rễ cỏ sau khi phân hủy sẽ tạo các kênh rỗng sinh học trong đất, giúp tăng khả năng thấm nước, cải thiện độ tơi xốp và trở thành nguồn dinh dưỡng cho hệ vi sinh vật.
Về quản lý nước, chương trình hướng dẫn nông dân sử dụng các dụng cụ đơn giản như chai nhựa hoặc lon sữa để theo dõi độ ẩm đất, từ đó xác định thời điểm tưới phù hợp và áp dụng công nghệ tưới nước tiết kiệm. Cách làm này có ý nghĩa thực tế tại Tây Nguyên, nơi khô hạn và áp lực về nguồn nước tưới đang là thách thức lớn đối với sản xuất cà phê.
Song song với đó, Nestlé phối hợp với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, WASI, nghiên cứu các giống cà phê chịu hạn, hướng tới kéo dài chu kỳ tưới lên 40-60 ngày. Nếu nghiên cứu thành công, giải pháp này có thể giúp tiết kiệm khoảng 40-60% lượng nước tưới, góp phần nâng cao khả năng thích ứng với tình trạng khô hạn tại Tây Nguyên.
Đa dạng sinh học và năng lực tự vươn lên của nông hộ
Ở nhóm giải pháp về đa dạng sinh học, chương trình khuyến khích phát triển mô hình trồng xen, nông lâm kết hợp và xây dựng cảnh quan đa tầng. Các mô hình này tạo bóng mát, điều hòa vi khí hậu, hạn chế sâu bệnh và giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Đồng thời, việc trồng xen cũng giúp đa dạng hóa nguồn thu, giảm rủi ro khi thị trường hoặc thời tiết biến động.
Ông Ngọc cho biết Nestlé ưu tiên giảm phát thải thực chất trong toàn bộ chuỗi giá trị cà phê thay vì chỉ tập trung vào tín chỉ carbon. Doanh nghiệp đang triển khai nhiều giải pháp như tối ưu sử dụng phân bón, giảm phát thải trong sản xuất, ứng dụng các công cụ quốc tế như Cool Farm Tool để đo lường dấu chân carbon cũng như theo dõi lượng carbon tích lũy trong đất.
Sau nhiều năm triển khai, Chương trình Nescafé Plan tại Việt Nam đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực và được đánh giá thuộc nhóm dẫn đầu trong số 18 quốc gia đang triển khai chương trình này. Đến nay, gần nửa triệu lượt nông dân đã được đào tạo về canh tác bền vững; mạng lưới khoảng 300 trưởng nhóm nông dân được xây dựng để hỗ trợ kỹ thuật ngay tại địa phương; các vườn tham chiếu được hình thành nhằm triển khai phương pháp nông dân đào tạo nông dân.
Đáng chú ý, từ năm 2011-2025, thu nhập của các hộ nông dân tăng từ 30-150%, trong khi năng suất cà phê bình quân tăng từ khoảng 2-3,7 tấn/ha. Những kết quả này cho thấy chuyển đổi sang nông nghiệp tái sinh không chỉ giúp đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu ngày càng khắt khe, mà còn tạo hiệu quả kinh tế cụ thể cho người trồng cà phê.
Khi người nông dân được tiếp cận khoa học, được đồng hành và được trao cơ hội, họ sẽ tự tạo nên những mùa vụ tốt hơn, những gia đình hạnh phúc hơn và một tương lai bền vững hơn. Điều chúng tôi mong muốn để lại không phải là sự phụ thuộc, mà là năng lực; không phải những hỗ trợ ngắn hạn, mà là sức mạnh để người nông dân tự vươn lên bằng chính đôi tay, khối óc và khát vọng của mình. Đó cũng là ý nghĩa sâu sắc nhất của nông nghiệp tái sinh: tái sinh đất, tái sinh thiên nhiên, tái sinh cộng đồng và khơi dậy nội lực của con người, ông Phạm Ngọc Phú - Giám đốc Nông nghiệp & Nescafé Plan Việt Nam cho hay.
Từ yêu cầu EUDR đến mục tiêu Net Zero, quá trình chuyển đổi của cà phê Việt Nam đang đi vào những việc cụ thể: đo đạc vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, tiết kiệm nước và nâng cao năng lực nông hộ. Nếu được duy trì bền bỉ, đây sẽ là cơ sở để ngành cà phê giữ vững thị trường xuất khẩu và gia tăng giá trị trong dài hạn.
